गड्यौले मलको परिचय, फाइदा तथा बनाउने तरिका

✍ लेखक: हरिचन्द्र सिंह

कृषि प्रशिक्षक (Agriculture Instructor)

---

नेपाल कृषि प्रधान देश हो, जहाँ कृषकको पसिना र माटोको मेल नै जीवनको आधार बनेको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा रासायनिक मलको अत्यधिक प्रयोगले माटोको उब्जनी शक्ति घट्दै गएको छ। यस्तो अवस्थामा, हाम्रो परम्परागत तर हरियाली विकल्पको रूपमा गड्यौले मल (Vermicompost) ले कृषिमा नयाँ आशा बोकेको छ।

आजको लेखमा हामी गड्यौले मलको फाइदाहरू, यसको प्रयोग विधि, र नेपाली कृषकहरूले यसबाट कसरी फाइदा लिन सक्नेछन् भन्ने विषयमा चर्चा गर्नेछौं।

गड्यौले मल के हो?

गड्यौले मल भन्नाले गड्यौला (जस्तै Eisenia foetida) को मद्दतले जैविक अवशेष (घरको फोहर, गहुँको भूसी, गोरु गोबर आदि) लाई decomposed गरेर तयार पारिएको मल हो। यो मल शुद्ध जैविक हो र माटोको गुणस्तर सुधार गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।

गड्यौले मलको मुख्य फाइदाहरू

1. माटोको उब्जनी शक्ति बढाउँछ

गड्यौले मलले माटोमा humus थप्दछ, जसले माटोलाई नरम, ढुसी रहित र सुशोभित बनाउँछ। यसले माटोको पानी र हावा सम्हाल्ने क्षमता बढाउँछ।

2. उत्तम पोषक तत्वको स्रोत

यस मलमा नाइट्रोजन, फस्फोरस, पोटास, क्याल्सियम, म्याग्नेसियम जस्ता सूक्ष्म तथा स्थूल पोषक तत्वहरू प्रशस्त मात्रामा पाइन्छन्, जुन बिरुवाको स्वास्थ्यका लागि अत्यावश्यक हुन्छ।

3. माटोको pH सन्तुलनमा राख्छ

गड्यौले मलले माटोको अम्लता (pH level) लाई सन्तुलनमा राखेर बिरुवाले पोषक तत्व सजिलै लिन सक्ने बनाउँछ।

4. माटोमा लाभदायक सूक्ष्म जीवाणु बढाउँछ

यसले माटोमा ब्याक्टेरिया, एक्टिनोमाइसिटिस, माइकोराइजाल जस्ता लाभदायक सूक्ष्म जीवाणु उत्पादन गर्छ जसले बिरुवाको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ।

5. रासायनिक मलको आवश्यकता घटाउँछ

गड्यौले मलले रासायनिक मल प्रयोगको आवश्यकता घटाएर सस्तो र दिगो कृषि प्रणालीमा सहयोग पुर्‍याउँछ।

6. माटोको पानी सम्हाल्ने क्षमता बढाउँछ

यसले माटोलाई नमीयुक्त बनाउँछ, जसले सिंचाइको लागत घटाउँछ र सुख्खा अवस्थामा पनि बाली राम्रो हुन्छ।

7. प्राकृतिक रूपमा रोगको प्रतिरोधात्मक क्षमता विकास गर्छ

गड्यौले मल प्रयोगले बिरुवाहरूमा रोग प्रतिरोध क्षमता वृद्धि हुन्छ, जसले गर्दा किराफट्याङ्गा र रोगको असर न्यून हुन्छ।

नेपाली किसानका लागि यसको महत्त्व

नेपालका अधिकांश किसान साना तथा मझौला स्तरका छन्। रासायनिक मल तथा विषादी किन्ने खर्च धेरै हुन्छ, जसले उत्पादन लागत बढाउँछ तर फाइदा कम हुन्छ। गड्यौले मल भने घरमै उत्पादन गर्न सकिने, सस्तो, सफा, र प्रभावकारी विकल्प हो।

कृषकहरूले गड्यौला पालन गरी आर्थिक आय समेत आर्जन गर्न सक्नेछन्। यसलाई कृषि व्यवसायको रूपमा पनि विस्तार गर्न सकिन्छ।

---

गड्यौले मल कसरी बनाउने?

1. गोरु गोबर, घरको जैविक फोहर (फलफूलका छिल्का, पातहरू आदि), फोहर कागज आदि जम्मा गर्ने।
2. गड्यौला राख्ने सुरक्षित स्थान बनाउने (छायाँयुक्त, स-सानो नमी रहने ठाउँ)।
3. सामग्रीलाई तह-तहमा राख्ने र त्यसमा गड्यौला मिसाउने।
4. नियमित रूपमा पानी छर्किने, तर पानी जम्न नदिने।
5. करिब ४५–६० दिनपछि गड्यौले मल तयार हुन्छ।

---

बजार सम्भावना र फाइदा

गड्यौले मलको माग अर्गानिक खेती, घर बगैंचाको हेरचाह, शहरिया बगैंचाबाली (terrace garden) जस्ता क्षेत्रमा उच्च छ। यसलाई प्रशोधित प्याकेजिङ गरेर बिक्री गर्न सकिन्छ।

सरकार तथा कृषि कार्यालयले पनि गड्यौला पालनमा अनुदान दिने गरेका छन्।

---

 निष्कर्ष

गड्यौले मल नेपाली कृषिमा हरियाली ल्याउने शक्ति हो। कम लागत, राम्रो उत्पादन, स्वस्थ माटो, र दीर्घकालीन लाभ चाहने कृषकहरूले यसको प्रयोगलाई आफ्नो खेती प्रणालीमा अनिवार्य बनाउनुपर्छ।

हामी कृषक छौं, हामीसँग साधन छन्, आवश्यक छ त केवल ज्ञान र इच्छा। आउनुहोस्, गड्यौले मलको प्रयोगलाई जीवनशैली बनाऔं र दिगो कृषि तर्फ पाइला चालौं।

✍
लेखक:
हरिचन्द्र सिंह
कृषि प्रशिक्षक
श्री वीर बलभद्र नमुना माध्यमिक विद्यालय, थबाङ, रोल्पा
Email: harichandrasingh222@gmail.com
YouTube: Learn Krishi Official

---

यदि तपाईंलाई यो लेख उपयोगी लाग्यो भने कृपया सेयर गर्नुहोस्, प्रतिक्रिया दिनुहोस्, र आफ्नो अनुभव कमेन्टमा लेख्नुहोस्। जय कृषि, जय किसान! 🌾🇳🇵